Archiwum i muzeum diecezjalne

ARCHIWUM DIECEZJALNE

Opiekun: ks. Marek Dobosz

ul. Hetmana J. Zamoyskiego 1
PL 22-400 Z a m o ś ć
tel./fax 0-84/627-95-21

e-mail: kuria@zamość.opoka.org.pl

Archiwum Diecezji Zamojsko-Lubaczowskiej zaistniało wraz z powołaniem do życia samej Diecezji w dniu 25 marca 1992 r. mocą bulli Papieża Jana Pawła II Totus Tuus Poloniae Populus. Kierowanie pracami nad jego zorganizowaniem objął kanclerz Kurii Diecezjalnej ks. Franciszek Greniuk, który dotychczas pełni obowiązki archiwisty.

Początkowo Archiwum znalazło pomieszczenie w jednej z sal pod kościołem parafii p. w. Matki Bożej Królowej Polski w Zamościu. W 1997 r. zbiory przeniesiono do własnych pomieszczeń, które stanowią część Domu Diecezjalnego. Obecnie zajmuje jedną ogrzewaną salę w podziemiu, w której ustawiono metalowe regały. Jest ona wystarczająco zabezpieczona przed kradzieżą, zawilgoceniem i gryzoniami.
W skład zbiorów Archiwum wchodzą akta gromadzone i przechowywane w odpowiednich działach archiwalnych, takich jak np. Akta Biskupa Diecezjalnego, Akta kurialne, Akta dekanalne, Akta władz cywilnych, Akta diecezjalne, Akta Wyższego Seminarium Duchownego, Akta Episkopatu, Materiały ikonograficzne.

Najbardziej zasobnym jest dział Ksiąg metrykalnych, zawierający duplikaty ksiąg metrykalnych wszystkich parafii należących do Diecezji. Duplikaty po powstaniu Diecezji, przejęte z Archiwum Archidiecezji lubelskiej. Zbiory ksiąg metrykalnych z terenów dzisiejszej Archidiecezji Lwowskiej obejmują tylko parafie: Uhnów, Rawa Ruska , Hrebenne, Hołubie, Przeorsk, Ułazów i Bełz. Zbiory te (sygn. ADZ V - księgi metrykalne) są uzupełniane na bieżąco w miarę upływu lat. Sposób prowadzenia tych ksiąg w kancelariach parafialnych określony został przez Dekret o prowadzeniu ksiąg metrykalnych z 27 IX 1993 r. Instrukcję o prowadzeniu ksiąg metrykalnych z 27 IX 1993 r. Zbiory te są w zasadzie kompletne, chociaż z niektórych parafii brakuje dostarczanych duplikatów. Braki te są w miarę możliwości uzupełniane.
Unikaty natomiast przejęto z niektórych tylko parafii, w ramach mikrofilmowania wszystkich ksiąg metrykalnych sprzed 1900 r., przeprowadzanego przez The Genealogical Society of Utah w latach 1995 - 1997. Archiwum posiada komplet mikrofilmów tychże ksiąg oraz spis wykazujący, jakie księgi i w jakich parafiach się znajdują. Najstarsze unikaty ksiąg przechowywane w Archiwum pochodzą z okresu od 1610 r. (par. Goraj). Archiwum dysponuje czytelnią, czytnikiem mikrofilmów oraz komputerem. W najbliższej przyszłości zostaną sporządzone komputerowe opracowania zbiorów, których karty są dotychczas sporządzane na maszynie do pisania.

Wymienione powyżej Akta parafialne obejmują w zasadzie akta od 1944 r. (sygn. ADZ IV - akta parafialne). Są to teki (skoroszyty) poszczególnych parafii całej Diecezji, w których archiwizuje się w miarę narastania akta dotyczące danej parafii. Niektóre teki parafialne obejmują także akta starsze. Zostały one zgromadzone i przejęte dla zabezpieczenia i konserwacji. Zgromadzone w Archiwum akta posiadają karty ewidencyjne. W przygotowaniu katalog komputerowy.

 

MUZEUM DIECEZJALNE

Dyrektor: bp Mariusz Leszczyński

 

Muzeum Diecezjalne w Zamościu, z siedzibą w Domu Diecezjalnym przy ul. Hetmana Jana Zamoyskiego 1, erygował Biskup Diecezji Zamojsko-Lubaczowskiej prof. dr hab. Jan Śrutwa, dnia 12 X 1995 r. Jego dyrektorem mianował ks. dr Mariusza Leszczyńskiego, ówczesnego proboszcza w Tarnoszynie, obecnie biskupa pomocniczego w Zamościu, zaś kustoszem - ks. prof. dr hab. Franciszka Greniuka, kanclerza Kurii Diecezjalnej.
Cele, zadania i kierunki działalności Muzeum określa Statut Muzeum Diecezjalnego w Zamościu, zatwierdzony przez bpa J. Śrutwę, dnia 20 XI 1996 r., w którym czytamy m. in.: Muzeum Diecezjalne (...) gromadzi, przechowuje i zabezpiecza obiekty zabytkowe i nowe sztuki kościelnej, religijnej i świeckiej, zwłaszcza posiadające związek z terenem Diecezji Zamojsko-Lubaczowskiej. Ma też służyć (...) jako ośrodek pomocniczy dla duchowieństwa w udzielaniu porad i konsultacji oraz formacji alumnów Wyższego Seminarium Duchownego w zakresie sztuki kościelnej.
Uroczystego otwarcia Muzeum Diecezjalnego dokonał Biskup J. Śrutwa 6 września 2000 r.
Muzeum posiada ponad 1000 zabytkowych eksponatów, z których ok. 200 znalazło się na stałej ekspozycji. Obiekty muzealne pochodzą przeważnie z wyposażenia kościołów, kaplic i cerkwi (prawosławnych i greckokatolickich) oraz z kolekcji prywatnych (m. in. śp. ks. Jana Łazarowicza, dziekana z Narola) i reprezentują następujące dziedziny sztuki sakralnej: malarstwo, rzeźba i rzemiosło artystyczne.

Malarstwo

Najcenniejsze zabytki ikonograficzne to m. in.: Maryja z Dzieciątkiem (Narol) - XVI w.; Maryja z Dzieciątkiem i św. Anna (Górecko Kościelne), Święta Rodzina (Płazów - Ruda Różaniecka), Chrystus Pantokrator (Grodysławice), Chrystus Pantokrator (Dub), Pieta (Narol), Maryja z Dzieciątkiem (Narol) - XVII w.; Pan Jezus Ubiczowany (Wiśniowczyk - Kresy Wschodnie) św. Tekla i św. Alojzy Gonzaga (Płonka), św. Mikołaj (Dub) - XVIII w.

Rzeźba

Wśród eksponatów z zakresu rzeźby na szczególną uwagę zasługują: Chrystus Ukrzyżowany (Bełz); putta, (Bełz, Rzeplin, Narol) - XVII w.; kolekcja pasyjek - XVII - XIX w.; Chrystus Zmartwychwstały (Lipsko k. Narola), św. Onurfy (Horodło), figury aniołów i świętych (Lipsko k. Narola, Uchanie, Wielącza) - XVIII w.; postać alegoryczna (Horyniec - mauzoleum książąt Ponińskich) - XIX w.

Rzemiosło artystyczne

W tej grupie eksponatów muzealnych do najbardziej interesujących należą:
a) drewniane zabytki sztuki: stół przyścienny -sekretarzyk (Kresy Wschodnie -obiekt przejęty z Lubaczowa) - XVII w.; klęcznik (Horyniec - mauzoleum książąt Ponińskich) - XVIII w.;
b) aparaty kościelne (naczynia liturgiczne, urządzenie ołtarzy i paramenty kościelne): misa chrzcielna (Norymberga, z par. Nabróż) - XV/XVI w.; puszka na komunikanty (Norymberga, z par. Susiec) - 1632 r.; puszka na komunikanty (Niemstów) - k. XVII w.; naczynie na Eucharystię i oleje św. (Łukawiec) - 1755 r.; łódka na kadzidło (Zamość) - 1797 r.; utensylia cerkiewne do sprawowania Eucharystii i innych czynności liturgicznych, m. in. darochranitielnica (do przechowywania Eucharystii dla chorych), z 2 poł. XIX w. (Depułtycze) oraz dzwonki, lichtarze, szaty liturgiczne rzymskokatolickie i greckokatolickie - XVIII - XX w.
c) ekspozycja pamiątek związanych z wizytą Papieża Jana Pawła II, 12 VI 1999 r. w Zamościu oraz wystawa współczesnych medali, emblematów i odznak.

Muzeum wydaje swoje pismo pt.: Biuletyn Muzeum Diecezjalnego.

W związku z otwarciem Muzeum ukazał się także Informator Muzeum Diecezjalnego w Zamościu.

Muzeum udostępnia swoje zbiory dla zwiedzających po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym terminu: 084 627 95 21.